Wątroba to najbardziej pracowity i jednocześnie najbardziej cierpliwy narząd psa. Odtruwa, produkuje białka i czynniki krzepnięcia, magazynuje energię, wytwarza żółć i uczestniczy w trawieniu. Ma ogromną rezerwę: objawy pojawiają się zwykle dopiero wtedy, gdy nie działa już około 70% jej tkanki. Dlatego w naszej lecznicy jako weterynarz w Krakowie choroby wątroby wykrywamy najczęściej w dwóch sytuacjach: przypadkiem, w badaniach krwi robionych z innego powodu, albo późno, gdy pies trafia do nas z żółtaczką, wodobrzuszem lub zaburzeniami świadomości.

W tym artykule wyjaśniamy, jakie choroby wątroby spotykamy u psów, jakie dają objawy, co naprawdę znaczą „podwyższone enzymy wątrobowe" w wyniku badania krwi, jak wygląda pełna diagnostyka, na czym polega leczenie i dieta oraz dlaczego wątroba, w odróżnieniu od nerek, potrafi się zregenerować, jeśli damy jej szansę.

Dlaczego wątroba choruje po cichu

Wątroba ma dwie cechy, które sprawiają, że jej choroby są tak podstępne. Pierwsza to ogromna rezerwa czynnościowa: zdrowa tkanka przejmuje pracę uszkodzonej, więc pies przez miesiące czy lata nie ma żadnych objawów. Druga to zdolność regeneracji: hepatocyty, czyli komórki wątroby, potrafią się odbudowywać, co jest wielką zaletą w leczeniu, ale też maskuje przewlekłe uszkodzenie.

Kiedy objawy się pojawiają, są zwykle nieswoiste: pies gorzej je, czasem wymiotuje, więcej pije, chudnie, jest bardziej ospały. Takie same objawy daje kilkanaście innych chorób, od niewydolności nerek po zapalenie trzustki. Dopiero żółtaczka, wodobrzusze lub objawy neurologiczne jednoznacznie kierują uwagę na wątrobę, ale wtedy choroba jest już zaawansowana.

Ważne: u psa po 7. roku życia badanie krwi z profilem wątrobowym raz w roku to najprostszy sposób, by wychwycić chorobę wątroby na etapie, gdy leczenie jest najskuteczniejsze. Podwyższone enzymy w badaniu profilaktycznym nie są powodem do paniki, ale są powodem do dalszej diagnostyki.

Najczęstsze choroby wątroby u psa - infografika

Najczęstsze choroby wątroby u psa

Za hasłem „chora wątroba" kryje się długa lista różnych stanów, od łagodnych i odwracalnych po poważne. Część z nich dotyczy samej wątroby, część jest odbiciem choroby toczącej się gdzie indziej.

Choroba Kogo dotyczy najczęściej Charakterystyka Rokowanie
Przewlekłe zapalenie wątroby psy w średnim wieku; predysponowane dobermany, labradory, cocker spaniele, west highland white terriery postępujące zapalenie i włóknienie; część przypadków związana z gromadzeniem miedzi dobre przy wczesnym rozpoznaniu, złe w fazie marskości
Hepatopatia wakuolarna / sterydowa psy z zespołem Cushinga, leczone sterydami, starsze psy gromadzenie glikogenu w komórkach; wysokie ALP przy dobrym samopoczuciu dobre, zwykle odwracalna po usunięciu przyczyny
Ostre uszkodzenie toksyczne każdy pies po kontakcie z trucizną ksylitol, muchomory, sinice, niektóre leki; gwałtowny przebieg, wymioty, żółtaczka zależy od dawki i szybkości leczenia
Przeciek wrotno-oboczny (shunt) szczenięta i młode psy, zwłaszcza yorki, maltańczyki, sznaucery miniaturowe, irish wolfhoundy wada naczyniowa: krew z jelit omija wątrobę; zahamowanie wzrostu, objawy neurologiczne po posiłku dobre po operacji, umiarkowane przy leczeniu zachowawczym
Choroby dróg żółciowych psy starsze, shetland sheepdogi, cocker spaniele zapalenie dróg żółciowych, kamienie, śluzowiak pęcherzyka żółciowego; żółtaczka, ból brzucha dobre przy leczeniu; śluzowiak często wymaga operacji
Nowotwory wątroby psy starsze guzy pierwotne (często pojedyncze, operacyjne) lub przerzuty (zwykle liczne) dobre przy pojedynczym guzie, złe przy przerzutach
Wątroba „odczynowa" każdy pies z chorobą ogólną enzymy rosną wtórnie do zapalenia trzustki, jelit, chorób zębów, cukrzycy, niedoczynności tarczycy dobre, normalizuje się po wyleczeniu choroby podstawowej

Wątroba odczynowa - najczęstsza przyczyna „złych wyników"

To ważny punkt, który oszczędza opiekunom wielu zmartwień. Większość psów z umiarkowanie podwyższonymi enzymami wątrobowymi nie ma pierwotnej choroby wątroby. Wątroba, jako filtr całego organizmu, reaguje na stan zapalny toczący się gdzie indziej: w trzustce, jelitach, jamie ustnej, skórze. Enzymy rosną także przy zespole Cushinga, cukrzycy, niedoczynności tarczycy i podczas leczenia sterydami lub lekami przeciwpadaczkowymi. W takiej sytuacji leczymy przyczynę, a wątroba sama wraca do normy.

Objawy chorób wątroby u psa

Objawy zależą od tego, jak bardzo wątroba jest uszkodzona i jak szybko doszło do uszkodzenia. Przy chorobach przewlekłych narastają powoli i bywają przeoczane. Przy ostrym zatruciu pojawiają się w ciągu godzin.

Objawy wczesne i nieswoiste

  • gorszy lub wybiórczy apetyt, chudnięcie mimo normalnego jedzenia,
  • okresowe wymioty, czasem biegunka, kał jaśniejszy niż zwykle,
  • zwiększone pragnienie i oddawanie większej ilości moczu,
  • apatia, mniejsza chęć do spacerów, więcej snu,
  • u szczeniąt: słabszy wzrost niż u rodzeństwa, „dziwne" zachowania po posiłkach.

Objawy zaawansowane - wątroba już nie nadąża

  • Żółtaczka - żółte zabarwienie białek oczu, dziąseł, wewnętrznej strony uszu i skóry brzucha; mocz ciemny jak herbata.
  • Wodobrzusze - powiększony, „beczkowaty" brzuch wypełniony płynem przy chudnących bokach i grzbiecie.
  • Encefalopatia wątrobowa - dezorientacja, opieranie głowy o ściany, krążenie w kółko, ślinienie, napady drgawkowe, śpiączka; objawy często nasilają się po posiłku bogatym w białko.
  • Zaburzenia krzepnięcia - krwawienia z dziąseł, siniaki, krew w kale, przedłużone krwawienie po pobraniu krwi.
  • Obrzęki kończyn, bladość błon śluzowych przy niedokrwistości.

Warto wiedzieć: żółtaczka nie zawsze oznacza chorobę wątroby. Może wynikać z masywnego rozpadu krwinek czerwonych (żółtaczka przedwątrobowa) albo z zatkania dróg żółciowych (żółtaczka pozawątrobowa). Rozróżnienie tych trzech sytuacji to pierwszy krok diagnostyki, bo każda wymaga innego leczenia.

Enzymy wątrobowe u psa - co znaczą w badaniu krwi - infografika

Co mówią badania krwi - enzymy wątrobowe bez tajemnic

Najczęstszy powód, dla którego opiekun trafia do nas z hasłem „wątroba", to wynik badania krwi z czerwoną strzałką przy jednym z enzymów. Warto rozumieć, co te skróty znaczą, bo nie wszystkie oznaczają to samo i nie każdy wzrost jest groźny.

Parametr Co pokazuje Kiedy rośnie Jak interpretować
ALT (ALAT) uszkodzenie komórek wątroby zapalenie, zatrucie, niedotlenienie, uraz najbardziej swoisty dla wątroby; wzrost 2-3-krotny wymaga kontroli, wyższy - diagnostyki
AST (AspAT) uszkodzenie komórek wątroby i mięśni jak ALT, ale też przy chorobach mięśni, po wysiłku interpretować razem z ALT i CK
ALP (fosfataza zasadowa) zastój żółci, wpływ hormonów i leków sterydy, Cushing, choroby dróg żółciowych, u szczeniąt fizjologicznie (wzrost kości) u psa mało swoista; nawet bardzo wysoka bywa „niewinna" przy sterydach
GGT drogi żółciowe zastój żółci, sterydy potwierdza wątrobowe pochodzenie wysokiego ALP
Bilirubina barwnik żółciowy rozpad krwinek, ciężkie uszkodzenie wątroby, zatkanie dróg żółciowych wzrost = żółtaczka; wymaga pilnego ustalenia przyczyny
Kwasy żółciowe (przed i po posiłku) FUNKCJA wątroby przeciek wrotny, marskość, ciężkie uszkodzenie najlepszy test, czy wątroba jeszcze pracuje; kluczowy u szczeniąt z podejrzeniem shuntu
Albuminy, mocznik, glukoza, cholesterol produkty pracy wątroby SPADAJĄ przy niewydolności niskie wartości to sygnał, że rezerwa się kończy

Kluczowe rozróżnienie: enzymy (ALT, AST, ALP, GGT) mówią o uszkodzeniu wątroby, a nie o jej funkcji. Pies może mieć bardzo wysokie enzymy i wątrobę, która świetnie pracuje (hepatopatia sterydowa), albo enzymy niemal prawidłowe i wątrobę, która już nie nadąża (marskość, gdy nie ma już czego uszkadzać). Dlatego przy podejrzeniu niewydolności oznaczamy kwasy żółciowe, albuminy i parametry krzepnięcia.

Enzymy wątrobowe to dym, nie ogień. Mówią, że coś się dzieje, ale nie mówią, co ani jak groźne. Jedna liczba w badaniu krwi nigdy nie jest rozpoznaniem.

Jak lekarz stawia diagnozę

  1. Wywiad - od kiedy objawy, jakie leki i suplementy pies dostaje (wiele z nich obciąża wątrobę), czy mógł zjeść coś toksycznego, rasa i wiek, przebyte choroby.
  2. Badanie kliniczne - ocena błon śluzowych pod kątem żółtaczki, omacanie brzucha (powiększona lub zmniejszona wątroba, płyn, ból), ocena stanu odżywienia i nawodnienia.
  3. Badania krwi - morfologia, pełna biochemia z enzymami wątrobowymi, bilirubiną, albuminami, mocznikiem i glukozą; przy podejrzeniu niewydolności kwasy żółciowe i układ krzepnięcia. Wykonujemy je na miejscu w ramach diagnostyki laboratoryjnej.
  4. Badanie moczu - bilirubina w moczu, kryształy moczanu amonu (typowe dla przecieku wrotnego), ciężar właściwy.
  5. USG jamy brzusznej - kluczowe badanie obrazowe: wielkość i struktura wątroby, guzy, torbiele, stan pęcherzyka i dróg żółciowych, obecność płynu, czasem widoczne naczynie przeciekowe.
  6. Biopsja wątroby - jedyny sposób, by nazwać przewlekłą chorobę po imieniu: czy to zapalenie, czy gromadzenie miedzi, czy włóknienie. Wykonujemy ją cienkoigłowo pod kontrolą USG lub, gdy potrzebny jest większy fragment, laparoskopowo albo chirurgicznie; zawsze po sprawdzeniu krzepnięcia.
  7. Badania dodatkowe - tomografia z kontrastem przy podejrzeniu przecieku wrotnego, oznaczenie miedzi w bioptacie, testy w kierunku chorób zakaźnych (leptospiroza), badania w kierunku Cushinga.

Wskazówka: przy pierwszym stwierdzeniu podwyższonych enzymów u psa, który czuje się dobrze, często zalecamy po prostu powtórzenie badania za 3-4 tygodnie, po odstawieniu niepotrzebnych leków i suplementów. Przejściowy wzrost po infekcji, leku czy stresie często sam mija. Utrzymujący się lub narastający wymaga USG i dalszych kroków.

Leczenie chorób wątroby

Leczenie zależy od rozpoznania i opiera się na kilku filarach: usunięciu przyczyny, wsparciu regeneracji, odpowiedniej diecie i leczeniu powikłań. Wątroba odwdzięcza się za to jak żaden inny narząd, pod warunkiem, że nie doszło jeszcze do marskości.

Usunięcie przyczyny

  • Odstawienie leków obciążających wątrobę lub zamiana na bezpieczniejsze - w porozumieniu z lekarzem, nigdy samodzielnie.
  • Leczenie choroby podstawowej - Cushinga, cukrzycy, niedoczynności tarczycy, zapalenia trzustki, chorób zębów.
  • Antybiotyki przy bakteryjnym zapaleniu dróg żółciowych lub leptospirozie.
  • Leki wiążące miedź i dieta niskomiedziowa przy chorobie związanej z gromadzeniem miedzi.
  • Leki immunosupresyjne przy przewlekłym zapaleniu o podłożu immunologicznym, potwierdzonym biopsją.
  • Operacja - zamknięcie przecieku wrotnego, usunięcie pojedynczego guza, usunięcie pęcherzyka żółciowego ze śluzowiakiem.

Wsparcie wątroby - hepatoprotekcja

Preparaty osłaniające wątrobę mają ugruntowane miejsce w leczeniu. Najczęściej stosujemy kwas ursodeoksycholowy, który poprawia przepływ żółci i chroni komórki, oraz S-adenozylometioninę (SAMe) i sylimarynę (wyciąg z ostropestu), które działają antyoksydacyjnie. Przy zaburzeniach krzepnięcia podajemy witaminę K, a przy encefalopatii leki zmniejszające wchłanianie amoniaku z jelit. Konkretne preparaty i dawki dobiera lekarz; wiele „suplementów na wątrobę" z internetu zawiera składniki, które jej wcale nie pomagają.

Leczenie powikłań

Przy wodobrzuszu stosujemy leki moczopędne i czasem punkcję brzucha. Przy encefalopatii wątrobowej - dietę o kontrolowanej ilości białka, laktulozę i antybiotyki działające w jelitach. Przy ostrym zatruciu konieczna jest hospitalizacja: płyny dożylne, leki przeciwwymiotne, ochrona wątroby i monitorowanie krzepnięcia. Ciężko chore psy przyjmujemy do naszego szpitala dziennego.

Dieta wątrobowa u psa - zasady - infografika

Dieta wątrobowa - co powinien jeść pies z chorą wątrobą

Żywienie jest w chorobach wątroby równie ważne jak leki, bo wątroba jest centralnym narządem przemiany materii i każdy posiłek to dla niej praca. Celem diety jest zmniejszenie obciążenia przy jednoczesnym dostarczeniu wszystkiego, czego wątroba potrzebuje do regeneracji. Wbrew popularnej opinii nie oznacza to głodówki białkowej.

Składnik Zalecenie Dlaczego
Białko wysokiej jakości, łatwostrawne, w ilości dostosowanej do stanu psa; ograniczane TYLKO przy encefalopatii wątroba potrzebuje aminokwasów do regeneracji; za mało białka = zanik mięśni i gorsze gojenie
Źródło białka nabiał, jaja, soja, białe mięso; mniej czerwonego mięsa i podrobów mniej amoniaku i miedzi, lepsza tolerancja przy encefalopatii
Tłuszcz umiarkowany, nie eliminowany skoncentrowane źródło energii; ograniczamy tylko przy zastoju żółci
Węglowodany łatwostrawne (ryż, ziemniaki), z błonnikiem rozpuszczalnym stabilizują glukozę, błonnik wiąże amoniak w jelitach
Miedź niska przy chorobie miedziowej; unikać podrobów, skorupiaków, orzechów nadmiar miedzi uszkadza hepatocyty u predysponowanych ras
Cynk, witaminy E, K, B zwiększone antyoksydanty, krzepnięcie, metabolizm
Częstotliwość posiłków 3-4 małe posiłki dziennie mniejsze obciążenie na raz, stabilniejsza glukoza i amoniak

Najprościej te założenia spełnia gotowa karma weterynaryjna dla psów z chorobami wątroby. Dietę domową można ułożyć, ale wymaga to konsultacji z lekarzem lub dietetykiem weterynaryjnym, bo łatwo o niedobory. Zmianę diety wprowadzamy stopniowo, przez 7-10 dni, a pies z chorą wątrobą nie powinien głodować dłużej niż dobę: brak jedzenia dodatkowo obciąża uszkodzony narząd.

Mit do obalenia: „pies z chorą wątrobą nie może jeść białka". To prawda tylko w jednym przypadku - przy objawach encefalopatii wątrobowej, i to tylko do czasu ich opanowania. U wszystkich pozostałych psów zbyt niska podaż białka pogarsza rokowanie, bo wątroba nie ma z czego się odbudować.

Jak długo trwa leczenie i czego oczekiwać

To zależy od rozpoznania. Hepatopatia sterydowa cofa się w ciągu kilku tygodni od odstawienia leku. Ostre zatrucie, jeśli pies je przeżyje, wymaga zwykle 1-3 miesięcy regeneracji z kontrolą enzymów co 2-4 tygodnie. Przewlekłe zapalenie wątroby to leczenie na lata, często do końca życia, z kontrolami co 3-6 miesięcy; celem nie jest „wyleczenie", lecz zatrzymanie włóknienia i utrzymanie dobrej jakości życia. Pies po operacji przecieku wrotnego wraca do normalności w ciągu kilku miesięcy, a większość z nich nie wymaga potem żadnych leków.

Miernikiem sukcesu nie są same enzymy, lecz pies: apetyt, masa ciała, aktywność, brak wymiotów. Enzymy mogą pozostać lekko podwyższone u psa, który czuje się świetnie, i to jest w porządku.

Czego unikać - co szkodzi wątrobie psa

  • Ksylitol (słodzik w gumach, cukierkach, maśle orzechowym „bez cukru") - u psa powoduje ostrą martwicę wątroby już w niewielkiej dawce.
  • Grzyby zebrane na spacerze - muchomor sromotnikowy i jego krewni niszczą wątrobę w ciągu 1-3 dni.
  • Sinice w zakwitającej wodzie - picie z zielonego, mętnego stawu latem.
  • Ludzkie leki przeciwbólowe - paracetamol jest dla psa toksyczny właśnie dla wątroby.
  • Nadmiar suplementów i „ziół na wątrobę" bez konsultacji - część z nich sama obciąża wątrobę.
  • Długotrwałe, niekontrolowane podawanie sterydów lub leków przeciwpadaczkowych bez okresowej kontroli enzymów.
  • Spleśniała karma i resztki - aflatoksyny to silne toksyny wątrobowe.

Więcej o postępowaniu po zjedzeniu trucizny piszemy w artykule o zatruciu u psa. Przy podejrzeniu zjedzenia ksylitolu lub grzybów liczy się każda godzina.

Trzy historie z gabinetu

Dziewięcioletni labrador z „trochę za wysokim ALT" w badaniu profilaktycznym. Pies czuł się dobrze, enzym był podniesiony trzykrotnie. Po miesiącu wynik był wyższy, nie niższy. USG pokazało wątrobę o niejednorodnej strukturze, biopsja ujawniła przewlekłe zapalenie z gromadzeniem miedzi. Dieta niskomiedziowa, lek wiążący miedź, hepatoprotekcja. Po pół roku enzymy w normie, pies bez objawów. Gdyby czekać na objawy, trafiłby do nas z marskością.

Pięciomiesięczny york, najmniejszy z miotu, „dziwny po jedzeniu". Po posiłkach stawał się otępiały, czasem opierał głowę o ścianę. Kwasy żółciowe po posiłku wielokrotnie powyżej normy, w moczu kryształy moczanu amonu. Tomografia potwierdziła przeciek wrotno-oboczny. Po przygotowaniu dietą i lekami pies został zoperowany. Rok później rośnie, bawi się i je normalną karmę.

Siedmioletni sznaucer z nagłą żółtaczką i wymiotami. Dzień wcześniej na spacerze zjadł coś w lesie. Enzymy wątrobowe kilkadziesiąt razy powyżej normy, bilirubina wysoka, zaburzenia krzepnięcia. Trzy dni intensywnego leczenia w szpitalu: płyny, witamina K, leki przeciwwymiotne, hepatoprotekcja. Pies przeżył i w ciągu dwóch miesięcy wątroba się zregenerowała. Ta historia pokazuje i zdolność wątroby do odbudowy, i to, jak niewiele brakowało.

Profilaktyka i kontrola

  1. Badania krwi z profilem wątrobowym raz w roku u psów po 7. roku życia, a u ras predysponowanych do chorób wątroby od młodości, w ramach profilaktyki.
  2. Kontrola enzymów co 3-6 miesięcy u psów przewlekle leczonych sterydami, lekami przeciwpadaczkowymi lub przeciwgrzybiczymi.
  3. Szczepienie przeciwko leptospirozie - bakteria ta atakuje wątrobę i nerki, a szczepionka jest skuteczna i bezpieczna.
  4. Bezpieczny dom - słodycze z ksylitolem, leki i środki chemiczne poza zasięgiem psa.
  5. Uwaga na spacerach - grzyby, zakwitająca woda, padlina.
  6. Prawidłowa masa ciała - otyłość sprzyja stłuszczeniu i hepatopatiom metabolicznym.
  7. Zdrowe zęby - przewlekłe zapalenie przyzębia to stałe źródło bakterii i stanu zapalnego obciążającego wątrobę.

Kiedy zgłosić się do lekarza

  • pies od kilku dni gorzej je, wymiotuje lub więcej pije bez wyraźnej przyczyny,
  • w badaniu krwi wyszły podwyższone enzymy wątrobowe, nawet jeśli pies czuje się dobrze,
  • szczeniak rośnie wolniej niż rodzeństwo lub zachowuje się dziwnie po posiłkach,
  • pies ma powiększony brzuch przy chudnących bokach,
  • pilnie, tego samego dnia: żółte dziąsła lub białka oczu, ciemny mocz, krwawienia z dziąseł lub siniaki,
  • natychmiast: pies zjadł ksylitol, grzyby, paracetamol lub pił z zakwitającej wody; dezorientacja, drgawki, zapaść.

Stan nagły: przy ostrym uszkodzeniu wątroby okno na skuteczne leczenie to pierwsze godziny. Jeśli widziałeś, że pies zjadł coś potencjalnie toksycznego, nie czekaj na objawy - jedź do lecznicy od razu, najlepiej z opakowaniem lub zdjęciem tego, co zjadł.

Wątroba potrafi się odbudować - co zapamiętać

Choroby wątroby u psa są podstępne, bo narząd ten długo pracuje mimo uszkodzenia i daje objawy dopiero wtedy, gdy rezerwa się kończy. Z drugiej strony wątroba jako jedyna potrafi się zregenerować, jeśli usuniemy przyczynę i damy jej wsparcie. Kluczem jest wczesne wykrycie: coroczne badanie krwi u seniora, rozsądna interpretacja enzymów (dym, nie ogień), a przy utrzymujących się nieprawidłowościach USG i biopsja, które pozwalają nazwać chorobę i leczyć ją w sposób celowany. Dieta wątrobowa to nie głodówka białkowa, lecz dobrze zbilansowane, łatwostrawne żywienie w małych porcjach.

Jeśli u Twojego psa wyszły podwyższone enzymy wątrobowe, zauważyłeś żółte dziąsła, zwiększone pragnienie lub chudnięcie, umów wizytę. Badania krwi i USG wykonamy na miejscu podczas jednej wizyty, a w razie potrzeby zaplanujemy dalszą diagnostykę i dobierzemy leczenie oraz dietę do konkretnego rozpoznania.